- "Tablolarınızı Değerinde Satın"
Bizi Takip Edin :
Antika alım mekrezimiz bilgilendirme amacı ile Hattat Aziz Efendi Kimdir? Osmanlı'dan Mısır'a Uzanan Hat Sanatının Ölümsüz Köprüsü içeriğini sizlere hazırladı.
Geleneksel Türk ve İslam sanatları, asırlar boyunca büyük bir sabır, derin bir manevi disiplin, emsalsiz bir estetik anlayış ve sarsılmaz bir inanç ile nesilden nesile aktarılmış, medeniyetimizin en nadide ve kıymetli incileri olarak günümüze kadar ulaşmayı başarmıştır. Bu köklü, ihtişamlı ve kutsal kabul edilen sanat dallarının en başında ise hiç şüphesiz ki hat sanatı gelmektedir. Arap harflerinin belirli ölçüler, matematiksel dengeler, ilahi bir ahenk, altın oranlar ve ruhani bir coşku ile kağıda, taşa, ahşaba veya deriye nakşedilmesi anlamına gelen bu sanat, Osmanlı İmparatorluğu'nun zirve dönemlerinden günümüz modern dünyasına kadar uzun ve meşakkatli bir yolculuk yapmıştır. İşte bu tarihi yolculukta, klasik geleneğin en güzel örneklerini veren, sadece Anadolu'da değil, Mısır başta olmak üzere tüm Arap coğrafyasında Osmanlı hat ekolünü zirveye taşıyan en önemli şahsiyetlerden biri Hattat Aziz Efendi olarak karşımıza çıkmaktadır.
Özellikle antika eser koleksiyonerleri, prestijli sanat galerileri, büyük müzayedeler ve Hat Yazısı Alan Yerler için Hattat Aziz Efendi eserleri, taşıdıkları yüksek estetik değer, klasik kurallara olan tavizsiz bağlılık, tarihi belge niteliği ve kıtalararası bir ekolün kurucusu olmasının verdiği eşsiz önem bakımından muazzam bir değere sahiptir. O, harflerin anatomisini en ince ayrıntısına kadar özümsemiş, istif (kompozisyon) sanatında benzersiz bir denge kurmuş ve ardında paha biçilemez levhalar bırakmış müstesna bir sanatkardır. Bu son derece kapsamlı ve derinlemesine hazırlanmış makalede, Hattat Aziz Efendi hayatı, sanat felsefesi, eserleri, etkilendiği dev ustalar, Mısır'daki tarihi misyonu ve günümüz antika piyasasında onun eserlerinin neden bu denli arandığı tüm detaylarıyla incelenecektir. Amacımız, hem bu büyük sanatkârı tüm yönleriyle tanıtmak hem de antika ve eski hat yazısı alanlar için bu eşsiz eserlerin ekspertiz, değerleme ve korunma süreçlerine derinlemesine bir ışık tutmaktır.
Hat sanatı, İslam dünyasında asırlardır "cismani aletlerle meydana getirilen ruhani bir hendese (geometri)" olarak tanımlanmıştır. Kuran-ı Kerim'in en güzel, en saygın ve en estetik şekilde yazılması gayesiyle doğan bu sanat, zamanla sadece kitap sayfalarında kalmamış; devasa mimari yapıların en büyük süsleme unsuru, evlerin, ihtişamlı sarayların ve manevi tekkelerin en değerli duvar levhaları haline gelmiştir. Osmanlı hat sanatı tarihi, Şeyh Hamdullah ile başlayan, Hafız Osman ile olgunlaşan, Mustafa Rakım Efendi ile yenilenen ve Şevki Efendi, Sami Efendi gibi dev isimlerle en mükemmel formuna kavuşan muazzam bir tekamül sürecidir.
Bu uzun ve ihtişamlı silsile içinde Şeyh Mehmed Aziz Rıfai Efendi (bilinen adıyla Aziz Efendi), hat sanatında başlı başına bir ekol taşıyıcısı, bir zirve ve bir mükemmeliyet ölçüsü olarak kabul edilir. Hattat Aziz Efendi, bu köklü ismin ve ekolün estetik duruşunu yirminci yüzyılın başlarında başarıyla sürdüren, klasik kuralların dışına asla çıkmadan o kurallar içerisindeki gizli cevheri ve estetik esnekliği ortaya çıkaran çok kıymetli bir kalem erbabıdır. Onun eserleri, Osmanlı'nın o görkemli, vakur ve asil duruşunu kağıt üzerinde harflerin diliyle anlatan birer medeniyet vesikasıdır. İslam sanatları koleksiyonerleri için onun kaleminden çıkmış bir esere sahip olmak, sadece maddi bir sanat objesine değil, asırlarca demlenmiş devasa bir kültürel mirasa bekçilik yapmak anlamına gelmektedir.
Hattat Aziz Efendi kimdir sorusunun cevabı, Anadolu'nun bağrından kopup gelen saf bir yeteneğin, payitaht İstanbul'un o derin ilim ve sanat ikliminde nasıl filizlendiğinin, azim ve meşakkatle yoğrularak nasıl evrensel bir sanat dehasına dönüştüğünün en ilham verici hikayesidir. Asıl adı Abdülaziz olan büyük usta, 1871 yılında Trabzon'un Maçka ilçesinde dünyaya gelmiştir. Çocukluk yılları, dönemin şartları gereği memleketinde geçmiş, ilk dini eğitimini ve hafızlık çalışmalarını burada tamamlamıştır. Hafızlık, onun Arap harfleriyle, kelimelerin ritmiyle ve kutsal metinlerin ruhani boyutuyla kurduğu ilk ve en derin bağdır.
İçindeki öğrenme aşkı ve güzel yazıya olan derin tutkusu, onu kendi kabuğunu kırmaya ve ilmin, sanatın asıl merkezi olan İstanbul'a doğru bir yolculuğa çıkmaya zorlamıştır. İstanbul'a geldikten sonra dini ilimlerini ilerletmek için medrese eğitimine devam etmiş, aynı zamanda içindeki sanat ateşini söndürebilmek adına dönemin en büyük hat ustalarını aramaya başlamıştır. İstanbul, o yıllarda asırlık camileri, çeşmeleri, kütüphaneleri ve devrin en büyük hattatlarını barındırmasıyla adeta devasa bir açık hava hat müzesi ve mektebi konumundaydı. Genç Aziz Efendi, bu deryanın içine büyük bir heyecan ve teslimiyetle dalmıştır.
Klasik sanatlarımızda bilgi ve tecrübe, modern okullardaki gibi teorik olarak öğrenilmez. "Meşk" adı verilen, ustanın talebesinin eline kalemi vererek bizzat harfi nasıl çizeceğini gösterdiği, usta-çırak ilişkisine dayanan çok özel, son derece zorlu ve manevi bir eğitim sistemi mevcuttur. Hattat Aziz Efendi hayatı boyunca bu meşk sisteminin en disiplinli öğrencilerinden biri olmuş ve devrinin en kudretli kalem sahiplerinin önünde diz çökmüştür.
İstanbul'da hat sanatının inceliklerini öğrenmek için ilk olarak dönemin ünlü isimlerinden Bakkal Arif Efendi'nin rahle-i tedrisine (eğitim halkasına) girmiştir. Bakkal Arif Efendi'den Sülüs ve Nesih yazının o muazzam ve zorlu kurallarını, harflerin anatomisini, zülfelerin estetiğini büyük bir sabırla meşk etmiştir. Bakkal Arif Efendi'nin vefatından sonra eğitimini yarım bırakmamış, dönemin bir diğer efsanevi ismi Muhsinzade Abdullah Efendi'den dersler almaya devam ederek Sülüs ve Nesih yazıda icazetname (diploma) almıştır.
Ancak Aziz Efendi'nin sanata olan açlığı sadece Sülüs ve Nesih ile sınırlı kalmamıştır. O, her alanda yetkin bir "Hezârfen" (çok yönlü usta) olmak istiyordu. Bu sebeple Celi Sülüs (uzaktan okunabilecek kadar büyük yazılan sülüs) ve Celi Divani yazıları öğrenmek için devrin en büyük otoritesi sayılan, hat sanatının kutbu Sami Efendi'ye başvurmuştur. Sami Efendi'nin o katı, disiplinli ve mükemmeliyetçi yapısı altında yıllarca çalışmış, harflerin o devasa boyutlardaki altın oranlarını, istif (kompozisyon) sanatının akıl almaz derinliklerini en ince ayrıntısına kadar öğrenmiştir. Ayrıca Ta'lik yazıyı da öğrenerek dönemin en donanımlı, en çok yönlü hattatlarından biri olarak ismini altın harflerle sanat tarihine yazdırmıştır.
Aziz Efendi'nin hayatındaki en büyük dönüm noktası ve onu uluslararası bir şöhrete kavuşturan asıl olay, şüphesiz ki Mısır yıllarıdır. 1920'li yılların başlarında Mısır Kralı I. Fuad, Kuran-ı Kerim'in hatasız, estetik ve en mükemmel şekilde basılmasını arzu ediyordu. Bu büyük proje için İslam dünyasındaki hattatlar araştırılmış ve Mısır hükümeti tarafından İstanbul'a özel bir heyet gönderilerek dönemin en yetkin hattatı aranmıştır. Otoritelerin ortak kararı ve yönlendirmesiyle bu şerefli görev Hattat Aziz Efendi'ye tevdi edilmiştir.
1922 yılında Mısır'a giden usta sanatçı, burada sadece Kuran-ı Kerim yazmakla kalmamış, Mısır hat sanatının kaderini tamamen değiştirmiştir. Kral Fuad'ın desteğiyle Kahire'de "Medresetü Tahsini'l-Hututi'l-Melekiyye" (Kraliyet Hat İyileştirme Okulu / Halil Ağa Medresesi) adıyla devasa bir hat mektebi kurmuştur. Bu okul, sadece Mısır için değil, tüm Arap dünyası için bir dönüm noktası olmuştur. Aziz Efendi, Osmanlı'nın asırlar boyunca süzerek mükemmelleştirdiği Şevki Efendi ve Sami Efendi ekollerini, bütün incelikleri, disiplini ve estetiği ile Mısırlı ve Arap öğrencilere aktarmaya başlamıştır.
Bugün Arap dünyasında yetişen ve hat sanatında söz sahibi olan Seyyid İbrahim, Muhammed Hüsnü, Macid ez-Zühdi gibi büyük ustaların tamamı Aziz Efendi'nin rahle-i tedrisinden geçmiş veya onun ekolüyle yetişmiş isimlerdir. O, kaleminin gücüyle İstanbul ile Kahire arasında yıkılmaz bir kültür ve sanat köprüsü inşa etmiştir. Bu tarihi bağ, günümüzde antika koleksiyonerlerinin ve kurumsal Hat Yazısı Alan Yerler eksperlerinin Hattat Aziz Efendi eserleri üzerinde bu kadar titizlikle durmasının en büyük sebeplerinden biridir. Onun eseri sadece bir Türk hattatının eseri değil, aynı zamanda Ortadoğu hat geleneğini şekillendiren bir kurucu babanın başyapıtıdır.
Hat sanatında bir hattatın kendi üslubunu (tavrını) bulması, ancak klasik kuralları kusursuz bir şekilde özümsedikten, binlerce sayfa karalama yaptıktan ve on binlerce saat mürekkep yaladıktan sonra mümkün olabilir. Hattat Aziz Efendi eserleri, klasik Osmanlı ekolünün o sarsılmaz dengesini ve vakur duruşunu en berrak, en pürüzsüz şekilde yansıtan şaheserlerdir. O, harflerin o bin yıllık anatomik sınırlarını asla ihlal etmemiş, ancak harfleri bir araya getirirken (istif yaparken) o muazzam estetik vizyonunu, mimari kurgusunu kağıda nakşetmiştir.
Onun eserlerine bakıldığında ilk göze çarpan özellik, "muazzam bir asalet, sükunet, matematiksel kusursuzluk ve mimari denge"dir. Harfler birbirini ezmez, birbirinin alanına haksızca tecavüz etmez; aksine birbirini tamamlar, kucaklar ve görünmez bir estetik bağ ile dipten destekler. Harflerin kalınlaşma (şakk-ı kalem) ve incelme (zülfe) noktaları öylesine pürüzsüz ve nettir ki, kalemin kağıt üzerinde hiç takılmadan, titremeden, adeta bir pınardan akan berrak bir su gibi süzüldüğü hissedilir.
İstif (kompozisyon) sanatında eşine az rastlanır bir zekaya sahiptir. Karmaşık bir ayet, uzun bir hadis veya bir kelam-ı kibarı, kağıt üzerinde dairevi, oval, damla veya dikdörtgen bir forma sokarken harfleri öylesine akıllıca yerleştirir ki, ortada ne gözü rahatsız eden anlamsız, boş bir alan kalır ne de harflerin okunurluğunu bozan sıkıcı bir iç içe geçme durumu olur. Bilinçli antika uzmanları ve deneyimli Hat Yazısı Alan Yerler, bir eserin uzaktan sadece siyah silüetine baktıklarında bile o eserdeki altın oranı, harflerin o tok ve asil duruşunu hemen fark ederler. Onun yazılarında asla bir acelecilik, telaş veya kararsızlık göremezsiniz; her bir çizgi büyük bir teslimiyetin ve kendinden emin bir ustalığın asırlık meyvesidir.
Hat sanatı kendi içinde "Aklâm-ı Sitte" (Altı Kalem) adı verilen klasik yazı türlerine ayrılır. Bir hattatın bu yazı türlerinin hepsinde aynı mükemmelliyete, aynı olgunluğa ulaşması son derece zordur ve tarihte az sayıda isme nasip olmuştur. Hattat Aziz Efendi, aldığı çok yönlü ve sağlam eğitimin bir neticesi olarak özellikle Sülüs, Celi Sülüs, Nesih ve Ta'lik yazılarda dönemin en kıymetli, en nadide eserlerini veren "Hezârfen" (bin fenli) isimlerden biri olmuştur.
| Yazı Türü | Aziz Efendi'nin Üslubu ve Teknik Yaklaşımı | Sanatsal Karakteristiği |
| Sülüs | Harflerin kavisli ve dik yapısındaki altın oranı Şevki Efendi ekolüyle kusursuzlaştırır. | Coşkulu, hareketli, ihtişamlı ve son derece gösterişli. |
| Celi Sülüs | Sami Efendi'den aldığı disiplinle, devasa boyutlardaki harfleri tek nefeste, pürüzsüz çizer. | Uzaktan okunabilirliği yüksek, mimari dengeye sahip, anıtsal. |
| Nesih | İnci gibi dizilmiş, aynı boyda, son derece okunaklı ve ahenkli bir satır nizamı oluşturur. | Sade, zarif, akıcı ve Kuran-ı Kerim yazımına en uygun yapı. |
| Ta'lik | İran ekolünden süzülerek Osmanlı'da gelişen o asılı, kavisli duruşu şiirsel bir dille aktarır. | Dingin, edebi bir hüzün taşıyan, harflerin birbirine aktığı form. |
1. Sülüs ve Celi Sülüs Yazı: Sülüs, kelime anlamı olarak "üçte bir" demektir ve asırlardır hat sanatının anası (Ümmü'l-Hutut) kabul edilir. Harflerin kavisli yapısının dik yapısına oranını ifade eden sülüs, son derece hareketli, coşkulu, kavisli ve gösterişli bir yazıdır. Celi sülüs ise bu yazının uzaktan okunabilecek kadar büyük kalın kamış veya ahşap kalemlerle yazılmış, genellikle cami kubbelerinde, duvar levhalarında ve büyük mimari eserlerde kullanılan ihtişamlı formudur. Aziz Efendi, celi sülüs yazıda hocası Sami Efendi'nin açtığı yolda muazzam bir bilek gücüne, nefes kontrolüne ve omuz dengesine sahipti. O devasa harfleri tek bir nefeste, hiç kesintisiz ve milimetrik hata yapmadan çizebilmesi, onun ustalığının en somut kanıtıdır.
2. Nesih Yazı: Kuran-ı Kerim yazımında, dua mecmualarında ve klasik kitaplarda kullanılan, daha küçük boyutlu, son derece okunaklı, sade ve seri yazılabilen bir yazı türüdür. Aziz Efendi'nin nesih hattı, adeta incecik ipek bir ipe dizilmiş aynı boydaki nadide inci taneleri gibi pürüzsüz, ahenkli ve son derece estetiktir. Özellikle büyük boyutlu Hilye-i Şerif levhalarının orta kısmındaki ana metinleri (göbek kısmını) bu nesih yazıyla büyük bir huşu, sevgi ve teslimiyet içinde kaleme alır, sülüs ile nesihin o muazzam kontrastını ve uyumunu aharlı kağıda eşsiz bir şekilde nakşederdi.
Günümüzde geleneksel sanatlarımıza, tarihi mirasımıza ve Osmanlı medeniyetinin estetik şifrelerine olan kültürel ilginin büyük bir ivmeyle yeniden canlanması, hat sanatını sadece müzelerin tozlu raflarında veya camekanlar ardında sergilenen cansız objeler olmaktan çıkarmıştır. Bu ölümsüz eserler artık çağdaş yaşam alanlarını, prestijli holding binalarını, büyük vakıfları ve özel malikaneleri süsleyen, aynı zamanda çok güçlü, sarsılmaz ve güvenilir bir koleksiyon değeri taşıyan antika başyapıtlar haline gelmiştir. Bu bağlamda, profesyonel sanat galerileri, büyük müzayede evleri ve kurumsal Hat Yazısı Alan Yerler, portföylerine kaliteli, orijinal, silsilesi sağlam ve iyi korunmuş eserleri katmak için büyük bir kültürel rekabet ve gayret içindedirler.
Hattat Aziz Efendi eserleri, ulusal ve uluslararası koleksiyon dünyasında, bilhassa Mısır, Suudi Arabistan ve Körfez ülkelerindeki antika piyasasında eşsiz, aranılır ve çok kıymetli kabul edilir. Bunun birkaç temel sebebi vardır:
Tarihi Derinlik, Silsile ve Kurucu Rolü: Klasik Osmanlı dönemine ait ve Mısır hat okulunun kurucusuna ait bir esere sahip olmak, tarihin o ihtişamlı sayfalarından birine doğrudan dokunmak demektir. Eserin silsilesi (hattatın kimden eğitim aldığı ve kime el verdiği), o eserin sanat tarihi açısından bir "resmi belge" niteliği taşımasını sağlar.
Üretim Sürecindeki Akıl Almaz Meşakkat: Aziz Efendi'nin kaleminden çıkmış bir Hilye-i Şerif levhasının yazılması, etrafının tezhiplenmesi (altınla süslenmesi) ve çerçevelenmesi aylar süren bir emeğin ürünüdür. Bu eserler asla fabrikasyon veya seri üretim değildir; her biri tek, benzersiz, ruh taşıyan ve biricik eserlerdir. Orijinal el yazması bir eserin dünyada ikinci bir kopyası yoktur.
Estetik Kusursuzluk ve Altın Oran: Dönemin ustaları, eserlerinde düzeltilemeyecek bir hata yapma lüksüne sahip değillerdi. Eserdeki o muazzam altın oran, milimetrik geometrik hesaplamalar ve görsel şölen, eski hat yazısı alanlar ve antika değerleme uzmanları için en önemli ve en vazgeçilmez alım kriteridir. Bu eserler sadece bugünkü estetik ihtiyaçları karşılamakla kalmaz, nesiller sonrasına aktarılacak devasa bir tarihi mirasa bekçilik etme onurunu, manevi sorumluluğunu da beraberinde getirir.
Sanat ve antika piyasasında, değerli eserlerin manevi ve maddi kıymeti çok yüksek olduğu için zaman zaman taklit (sahte) veya yüksek teknolojili röprodüksiyon (gelişmiş matbaa baskısı, dijital çoğaltma) eserlerle karşılaşmak maalesef ihtimal dahilindedir. Bu kritik noktada hat sanatı ekspertiz süreçleri ve alanında uzmanlaşmış, güvenilir, kurumsal firmaların akademik tecrübesi devreye girmektedir. Bir levhanın gerçekten büyük usta Hattat Aziz Efendi elinden çıkıp çıkmadığını kesin olarak tespit etmek, son derece kapsamlı, teknik, görsel ve akademik bir uzmanlık gerektirir.
Profesyonel ekspertiz ve değerleme süreci şu temel aşamalardan oluşur:
1. Ketebenin (İmzanın) Analizi ve Hattatın Kimliği:
Hat sanatında hattat, aylar süren eserini nihayet bitirdikten sonra genellikle sol alt köşeye büyük bir manevi tevazu ile "Ketebehu Aziz" (Bunu Aziz yazdı) veya "Ketebehu eş-şeyh Aziz er-Rıfai" şeklinde imzasını atar. Buna sanat dilinde "ketebe" denir. Bir hattatın ketebesindeki harf dönüşleri, o kendine has karakteristik bilek hareketi, mürekkebin akış hızı ve şahsi kaligrafi üslubu, yıllarını bu işe vermiş uzmanlar tarafından tıpkı bir insanın parmak izi, göz retinası veya bir DNA dizilimi gibi anında tanınır. Sahtekarlar yazının ana gövdesini milimetrik taklit etseler bile, ketebedeki o rahat, korkusuz ve doğal akışı asla kopyalayamazlar.
2. Mürekkebin Mikroskobik İncelenmesi ve Şakk-ı Kalem İzleri:
Orijinal bir el yazması eser, sadece çıplak gözle değil, büyüteç (lüp) veya özel ışıklı mikroskop altında incelendiğinde üç boyutlu bir fiziki doku sunar. Doğal kamış kalemin, özel terbiye edilmiş aharlı kağıt üzerinde ilerlerken bıraktığı o ince mikro izler, mürekkebin harfin başlangıç noktasında yoğunlaşması (kalemin kağıda mürekkep boşaltması) ve bitişe doğru yavaşça azalarak incelmesi orijinal eserin tartışmasız fiziki kanıtıdır. Harflerin kenarlarındaki doğal, tırtıklı ve organik izler, "şakk-ı kalem" denilen kalemin uç yarığının kağıtta açtığı minik yol, mikroskobik incelemede hemen kendini ele verir. Makine, ofset veya dijital baskılarda ise mürekkep tamamen ölü, düz, kağıt yüzeyinde mikro bir kabarıklık veya derinlik yapmayan pikselli, ruhsuz bir leke halindedir.
3. Üslup, İstif Doğrulaması ve Dönemsel Analiz:
Aziz Efendi'nin yazılarındaki harf kalınlık oranları, zülfelerin duruş açısı ve kelimelerin birbiriyle olan altın oranlı, boşluksuz ilişkisi o kadar şahsına münhasırdır ki, yetenekli taklitçiler harfleri baka baka doğru çizseler bile o genel mimari ruhu, o manevi sükuneti ve matematiksel dengeyi asla yakalayamazlar. Ayrıca ekspertiz sırasında eserin etrafındaki tezhip (altın süsleme) motifleri, ebru kağıtları ve koltuk (yazı boşluklarındaki süslemeler) detayları da incelenir. Tezhibin tarzı, kullanılan altının ayarı (varak veya ezme altın olması) ve bitkisel boyaların cinsi, eserin yazıldığı dönem ile tarihi bir uyum içinde olmak zorundadır.
Osmanlı hat sanatı ve klasik hat disiplinini, sıradan bir tipografik dizgiden, matbaa harfinden veya modern grafik tasarımdan ayıran en hayati, en kutsal özellik, kullanılan malzemelerin tamamen doğal, organik ve asırlarca bozulmadan dayanacak şekilde büyük bir meşakkatle, gizli formüllerle elde üretilmiş olmasıdır. Hat Yazısı Alan Yerler, bir antika hat levhası için alım değerlemesi yaparken eserin sadece kimin yazdığına değil; yaşını, fiziksel kalitesini ve orijinalliğini belirlemek adına doğrudan bu malzemelerin organik dokusunu ve eserin fiziksel bütünlüğünü derinlemesine incelerler. Devrin diğer dev ustaları gibi o da, ömrü boyunca bu geleneksel usullerden, hocalarından gördüğü meşakkatli klasik malzeme hazırlama sürecinden zerre kadar taviz vermemiştir.
Aharlı Kağıt (Terbiyeli Özel Kağıt):
Klasik hat sanatında asitli, fabrikasyon ham kağıtlar, modern matbaa kağıtları asla kullanılmaz. Kullanılan el yapımı organik kağıtlar önce siyah çay, kırmızı soğan kabuğu, ceviz yaprağı veya nar kabuğu gibi bitkisel doğal boyalarla büyük kazanlarda uzun süre kaynatılarak renklendirilir. Bu meşakkatli işleme "kağıt boyama" denir ve kağıdın yıllar boyunca gözü yormayan o tatlı, loş krem rengini (nohudi renk) almasını sağlar. Daha sonra yüzeye nişasta ve şap karışımı özel bir koruyucu sıvı yedirilir.
En önemli, en teknik ve meşakkatli aşama ise "ahar" adı verilen işlemdir. Aylarca bekletilerek çürütülmüş yumurta akı ve şap karışımı kağıda süngerle defalarca sürülür. Kuruyan kağıt, "mühre" adı verilen ağır, oval akik taşıyla saatlerce, bazen günlerce ezilerek parlatılır. Bu uzun işlem sayesinde kağıdın gözenekleri tamamen kapanır, yüzey adeta sırlanmış bir cam gibi pürüzsüz ve çok parlak olur. Kullanılan is mürekkebi kağıdın içine sızıp dağılmaz (kusmaz); hattat bir harfte hata yaptığında ucu küt, özel bir tashih bıçağıyla mürekkebi kağıdı zedelemeden dikkatlice kazıyıp rahatlıkla düzeltebilir. Aziz Efendi'nin günümüze ulaşan eserlerindeki o tok, sapağlam ve ilk günkü parlaklığını koruyan zemin duruşu, işte bu asırlık kağıt terbiyesi geleneğinin muazzam, kusursuz bir sonucudur.
İs Mürekkebi (Bezir Mürekkebi) ve Sırrı:
Geleneksel hat mürekkebi, günümüzdeki kimyasal, asitli, sentetik mürekkeplerden tamamen farklı bir kimyaya ve ruha sahiptir. Bezir yağı, zeytinyağı, balmumu veya çam çırasının havasız is odalarında yavaş yavaş, günlerce yakılmasıyla tavanda toplanan is (kurum), özel kaplarda arap zamkı, saf su ve yazarken odaya hoş koku vermesi, ruha ferahlık katması için gül suyu ile karıştırılır. Bu yoğun karışım ağır demir havanlarda on binlerce kez, bazen ustalar tarafından nöbetleşe aylarca dövülerek terbiye edilir.
Dövüldükçe is partikülleri iyice parçalanır, zamkla bütünleşir ve mürekkep cam gibi parlar. Bu mürekkebin en büyük mucizesi, içinde hiçbir kimyasal asit barındırmadığı için kağıdı zamanla yakıp çürütmemesi ve uzun yıllar şiddetli güneş ışığına maruz kalsa bile renginin asla solmamasıdır. Aksine, zaman geçtikçe, eser antikalaştıkça mürekkebin rengi kağıda daha da oturur, matlaşır ve o efsanevi, derin, kadifemsi siyahlık kazanır.
Kamış Kalem, Makta ve Kalemtıraş Kesimi:
Hattatın en sadık, en ayrılmaz dostu ve sanatının yegane aracı, sıcak güney bölgelerindeki özel sazlıklardan (örneğin İran'ın meşhur Dizful bölgesi, Babil bataklıkları) kesilip at gübresinde sıcakta yıllarca bekletilerek adeta demir gibi sertleştirilen, özel olarak terbiye edilen kamış kalemlerdir. Kalemin ucu, yazılacak yazı türüne (Sülüs, Nesih, Ta'lik, Rıka) ve harfin milimetrik büyüklüğüne göre çok özel, dar açılarla kesilir.
Bu kesim işlemi, "makta" adı verilen fildişi, bağa (kaplumbağa kabuğu), sedef veya kemik bir altlık üzerinde, son derece keskin, çelik kalitesi çok yüksek, zarif özel "kalemtıraş" bıçaklarıyla tek hamlede yapılır. Celi yazılar için ise tahtadan oyulmuş çok kalın ahşap kalemler kullanılır. O devasa celi sülüs harfleri, uzun vavları veya nun çanaklarını tek bir nefeste, hiç kesintisiz, titretmeden ve pürüzsüz çizebilmek, kalemi açışındaki o efsanevi ustalığın, kalemi parmaklar arasında tutuşundaki manevi teslimiyetin ve yılların getirdiği büyük bir tecrübenin doğrudan sonucudur.
Asırlık geleneksel ve tamamen organik malzemelerle, göz nuruyla üretilmiş olsalar da, aharlı kağıt ve is mürekkebi yapıları gereği yanlış saklama koşullarına, fiziksel dış etkenlere ve zamanın yıpratıcı gücüne karşı oldukça hassastır. Eski hat yazısı alanlar veya evinde, ofisinde, özel koleksiyonunda böylesine değerli bir antika hat levhası bulunduran bilinçli sanatseverler, bu eşsiz eserlerin korunması, ömrünün uzatılması ve geleceğe sağ salim taşınması hususunda çok titiz, profesyonel davranmalıdır. Aksi takdirde, paha biçilemez bir Osmanlı şaheseri çok kısa sürede geri dönülmez fiziksel hasarlar alabilir.
Asit Yanığı Riski ve Bilinçli Çerçeveleme Seçimi:
Eserler kesinlikle sıradan çerçevecilerde, kırtasiyelerde satılan ucuz asitli fabrikasyon paspartularla veya kimyasal seloteyp bantlarla çerçevelenmemelidir. Asitli, ahşap hamurlu kartonlar, zamanla eserin hava almasını engeller ve kağıdın kenarlarından merkeze doğru önce sarı, sonra kahverengi lekeler oluşturur. Literatürde "asit yanığı" olarak bilinen bu durum, tarihi kağıdı kısa sürede gevreterek parçalanmasına, dokunulduğunda un ufak olmasına neden olur. Çerçeveleme işleminde mutlaka yüzde yüz pamuktan üretilmiş, pH derecesi nötr, asitsiz (acid-free) müze tipi özel paspartular ve esere asla zarar vermeyen, suyla geri çözülebilen doğal yapıştırıcılı kağıt bantlar kullanılmalıdır. Eser çerçevenin camına doğrudan temas etmemeli, arada nefes alması için mutlaka bir boşluk (derinlik çıtası) bırakılmalıdır.
Işık (UV) ve İklimlendirme (Isı ve Nem) Kontrolü:
Eser, hiçbir koşulda doğrudan yakıcı güneş ışığı alan duvarlara, kışın çok ısınan kalorifer peteklerinin üstüne veya yazın çok soğuk üfleyen klimanın tam karşısına asılmamalıdır. Ultraviyole (UV) ışınları, siyah is mürekkebini kolay kolay soldurmasa bile özellikle eserin etrafındaki tezhipte (altın süslemede) kullanılan bitkisel doğal kök renklerin solmasına, altının matlaşıp dökülmesine yol açabilir. Bu sebeple çerçeve camı olarak yansımayı önleyen, ışığı kıran, UV korumalı (%99 oranında filtreleyen) özel müzecilik camları tercih edilmelidir. Ortamın nem seviyesi ideal olarak yüzde 45 ile 55 bandında, sıcaklığı ise 18 ile 22 derece arasında sürekli sabit tutulmaya çalışılmalıdır. Aşırı nem kağıdın organik ahar tabakasını bozar, mürekkebin kusmasına (sağa sola dağılmasına) ve kağıtta mikroskobik mantar (foxing) oluşmasına neden olurken, aşırı kuruluk ise kağıdın kırılarak, çatlayarak dökülmesine yol açar.
Profesyonel Restorasyon ve Konservasyonun Kritik Önemi:
Zamanın yıpratıcı etkisine uzun süre maruz kalmış, yırtılmış, tavan akması sonucu su almış, rutubet lekesi olmuş veya kitap kurtları (agac kurdu) tarafından yenmiş bir eser, asla sanat alanında uzman olmayan amatör kişilerce temizlenmeye, sabunlu veya ıslak bezle silinmeye, evdeki modern yapıştırıcılarla arkasından tamir edilmeye çalışılmamalıdır. Yanlış sürülen bir kimyasal vernik veya sentetik bant, eserin tüm koleksiyon değerini bir anda tamamen sıfırlar ve kurtarılabilir bir eseri maalesef kalıcı olarak çöp haline getirir. Restorasyon işlemleri, sadece "Kağıt Restorasyonu ve Konservasyonu" alanında akademik eğitim almış, eski kimyasalları ve eski organik kağıt dokusunu tanıyan uzman profesyoneller tarafından, özel donanımlı laboratuvar ortamlarında mikroskop altında çok yavaş yapılmalıdır. Hat sanatı ekspertiz uzmanları, eserin kondisyonunu incelerken daha önce esere yanlış, bilinçsiz ve agresif bir müdahale (over-restoration) yapılıp yapılmadığını ilk bakışta anlarlar ve eserin ticari değerlemesini bu duruma göre büyük bir titizlikle düşürür veya yükseltirler.
İslam sanatları tarihi boyunca hat sanatı hiçbir zaman salt bir güzel yazı yazma tekniği, duvarlardaki boşlukları dolduran basit bir grafik tasarım veya sıradan bir dekoratif unsur olarak görülmemiştir. Bu kadim sanatın tam kalbinde ve kökeninde muazzam bir inanç, sonsuz bir teslimiyet ve çok derin bir maneviyat yatar. Harflerin arkasında, evrenin yaratılışına, tasavvufi düşünce sistemine, vahdet-i vücut felsefesine ve ilahi aşka dair çok mistik ve felsefi anlamlar gizlidir.
Aziz Efendi gibi hayatını bu yola vakfetmiş dev ustalar, eserlerini aylarca kurgularken, zihinlerinde istifini çizerken sadece görsel ve yüzeysel bir dış estetik aramamış; aynı zamanda yazının ihtiva ettiği o kutsal ve derin manayı, harflerin fiziksel duruşuyla destekleyen büyük birer gönül insanı olmuşlardır. Hat sanatında harflerin kendi başlarına birer ruhani kimliği, bedeni ve tasavvufi karşılığı vardır.
Örneğin, yazının temeli olan "Elif" harfi, dik, sarsılmaz, yalın ve tek duruşuyla Allah'ın birliğini (Tevhid inancını), doğruluğu, asaleti ve kainatın yaratılışının başlangıcını sembolize eder. Kainattaki diğer tüm harfler Elif'in farklı şekillere girmesinden, eğilip bükülmesinden meydana gelmiştir. "Vav" harfi ise anne karnındaki masum bir cenini, insanın Yaratıcı karşısındaki sonsuz acziyetini, namazdaki rüku ve secde halini, mutlak teslimiyeti ve kibri terk eden tevazuyu temsil eder.
Usta hattatların o muazzam, iç içe geçmiş istiflerinde Elif harfleri adeta aşılmaz, devasa bir tapınağın sarsılmaz sütunları gibi eseri dimdik ayakta tutarken, Vav harfleri o muazzam kavisleriyle, yumuşak dönüşleriyle esere sonsuz bir şefkat ve kucaklayıcı bir teslimiyet katar. Klasik dönem hattatları yazı rahlesine (çalışma masasına) oturmadan önce mutlaka manevi bir iç hazırlık yapar, abdest alır ve kalemi ellerine alırken içsel dualar ederlerdi. "Rabbi Yessir vela tuassir" (Rabbim kolaylaştır, zorlaştırma) duası her hattatın, Aziz Efendi'nin de kalemi kağıda değdirmeden önceki ilk zikridir. Sanatlarını sadece bir zanaat, bir meslek veya bir geçim kaynağı olarak değil, bir ibadet vecdiyle, zikir haliyle icra ettikleri için eserleri bugün bile o muazzam ruhaniyeti canlı bir şekilde taşımaktadır.
Deneyimli bir antika uzmanı veya sanatsever koleksiyoner, Hattat Aziz Efendi levhasına baktığında sadece siyah mürekkebin beyaz kağıt üzerindeki mükemmel, hatasız ve matematiksel dağılımını görmez; asırlarca demlenmiş köklü bir inancın, derin bir felsefenin ve yıllarca sabırla yoğrulmuş bir tevekkülün kağıda yansımış en somut dışa vurumunu seyreder. Bu manevi ruhaniyet eksik olduğunda, çizgi teknik olarak ne kadar doğru olursa olsun, eserin kalplere dokunması, ruhu titretmesi ve asırları aşması imkansızdır.
Günümüzde, sınırların kalktığı, globalleşen, hızla dijitalleşen ve her şeyin makinalar tarafından fabrikasyon olarak saniyeler içinde üretildiği ruhsuz dünyada, insan elinin sıcağına, el emeğine, asırlık geleneğe, sabra ve sanatın içindeki ruhaniyete duyulan hasret her geçen gün daha da şiddetle artmaktadır. İnsanlar, yaşadıkları mekanları, evlerini ve ofislerini ruhu olmayan seri üretim basılı posterlerle değil, yaşanmışlığı olan, bir büyük ustanın aylar süren göz nurunu taşıyan ve tarihi bir derinliği olan antika eserlerle süslemek istemektedirler.
Bu çok güçlü sosyolojik ve kültürel durum, geleneksel Türk İslam sanatları piyasasını hem yerel Türkiye pazarında hem de uluslararası (özellikle Ortadoğu, Avrupa ve Amerika) düzeyde ciddi şekilde canlandırmış, büyütmüş ve pazar hacmini genişletmiştir. Kurumsal Hat Yazısı Alan Yerler ve büyük antika galerileri, kültürel mirasımızın en önemli tapuları, tapu senetleri sayılan bu kıymetli eserlerin doğru ekspertizinin yapılması, layık olduğu dünya standartlarında korunması ve yeni nesil bilinçli genç koleksiyonerlere güvenle ulaştırılması konusunda çok kritik, adeta tarihi bir sorumluluk üstlenmektedirler.
Hattat Aziz Efendi gibi klasik Osmanlı ustalarının ve Mısır ekolünün kurucusunun eserleri, sanat piyasasının en güvenilir, dalgalanmalardan etkilenmeyen ve değeri nesilden nesile sürekli artan kültür varlıkları (blue-chip sanat eserleri) olarak kabul edilir. Bu kıymetli eserlerin dünyadaki sayısı son derece sınırlıdır, ustaları vefat ettiği için bir daha üretilmeleri kesinlikle mümkün değildir ve zaman geçtikçe, eserler el değiştirdikçe nadirlikleri doğal olarak artmaktadır.
Bir antika hat levhasının, bir Hilye-i Şerif'in veya Celi Sülüs bir kitabenin el değiştirmesi sadece basit bir ticari işlem, bir alım-satım veya yatırım faaliyeti değil; aynı zamanda çok kıymetli kültürel bir emanetin el değiştirmesi, koca bir medeniyet mirasının onurlu bir şekilde devridir. Bu yüksek tarihsel bilinçle hareket eden kurumsal alıcılar, uzman satıcılar ve sanata gönül vermiş sanatseverler, eserlerin en iyi iklimlendirme koşullarında muhafaza edilerek gelecek nesillere eksiksiz bir şekilde, zarar görmeden aktarılmasında son derece sağlam bir kültür köprüsü vazifesi görmektedirler. Profesyonel değerleme, ekspertiz ve alım süreçleri, eserlerin karanlık tavan aralarından, rutubetli depolardan, güneş gören nemli duvarlardan kurtarılarak hak ettikleri saygınlığı görmelerini ve sanat tarihimizdeki o muazzam yerlerini sağlamlaştırmalarını sağlamaktadır.
Yüzyıllar öncesinin o derin, ilim, irfan dolu ve estetik odaklı Osmanlı medeniyet ikliminde yetişmiş olan, Trabzon'dan çıkıp İstanbul'un zirvesine, oradan da Mısır'ın kraliyet saraylarına uzanan Hattat Aziz Efendi, elindeki kamış kalemle sadece beyaz aharlı kağıtları karalamamış; koca bir medeniyetin inceliğini, asaletini, zarafetini ve ilahi aşka olan derin saygısını nakış nakış sanat tarihine kazımış ölümsüz bir ustadır. O, hat sanatının o bin yıllık katı kuralları içerisinde eriyip kaybolmak veya modernleşme bahanesiyle o kuralları bozmak yerine, o kuralların ihtişamını, disiplinini kullanarak asırları aşan şaheserler bırakmayı, sınırları aşarak yeni okullar kurmayı başarmış çok müstesna bir şahsiyettir. 1934 yılında İstanbul'da hayata gözlerini yuman usta, ardında sadece eserler değil, yaşayan bir ekol bırakmıştır.
Bugün üst düzey devlet müzelerinde, prestijli sanat galerilerinde, büyük uluslararası müzayedelerde ve Hat Yazısı Alan Yerler bünyesinde büyük bir ihtimam, saygı ve sevgiyle korunan, yüksek değer biçilen Hattat Aziz Efendi eserleri, sadece kağıt, ahar, is ve siyah mürekkepten oluşan basit fiziksel nesnelerden çok daha öte, devasa ve ulvi manalar taşımaktadır. Onlar, bizim köklü medeniyet tasavvurumuzun, kıtaları aşan kültürel etkimizin, emsalsiz estetik zarafetimizin, dünya görüşümüzün, sabrımızın ve sarsılmaz inancımızın elle tutulur, gözle görülür en somut ve en muazzam şahitleridir.
Böylesine eşsiz sanat eserlerinin ve asırlık tarihi levhaların gerçek kıymetini bilmek, onların barındırdığı o derin ruhaniyeti anlamak, maddi ve manevi devasa değerlerine yakışır en doğru müze koşullarında muhafaza ederek gelecek kuşaklara birer medeniyet vesikası, birer kimlik belgesi ve birer şaheser olarak miras bırakmak, sadece antika toplayan sanatseverlerin veya kurumların değil, bu topraklarda yaşayan, geçmişiyle manevi bağını koparmak istemeyen ve zengin kültürüne sahip çıkan her bilinçli bireyin, her aydının en büyük ve en onurlu kültürel sorumluluğudur. Geçmişin çok derin köklerinden beslenip, gövdesini sabırla büyüterek dallarıyla geleceğe uzanan bu büyük ustaların kalemlerinden dökülen her bir damla is mürekkebi, medeniyetimizin uzun ve aydınlık yolunu ebediyen aydınlatmaya devam edecektir. Ruhu şad, eseri, silsilesi ve kalemi daim olsun.
.jpg)
paylaş
twittle
paylaş
paylaş