- "Tablolarınızı Değerinde Satın"
Bizi Takip Edin :
Antika alım merkezimiz sizlere 1 telefon kadar yakın. Hattat Hulusi Yazgan Kimdir? Osmanlı'dan Cumhuriyete Ta'lik Hattının Zirve İsmi ve Antika Değeri için inceleyin.
Geleneksel Türk ve İslam sanatları, yüzyıllar boyunca büyük bir sabır, derin bir manevi disiplin, emsalsiz bir estetik anlayış ve sarsılmaz bir inanç ile nesilden nesile aktarılmış, medeniyetimizin en nadide ve kıymetli incileri olarak günümüze kadar ulaşmayı başarmıştır. Bu köklü, ihtişamlı ve kutsal kabul edilen sanat dallarının en başında ise hiç şüphesiz ki hat sanatı gelmektedir. Arap harflerinin belirli estetik ölçüler, matematiksel dengeler, ilahi bir ahenk, kusursuz altın oranlar ve ruhani bir coşku ile kağıda, taşa, ahşaba veya deriye nakşedilmesi anlamına gelen bu sanat, Osmanlı İmparatorluğu'nun zirve dönemlerinden günümüz modern dünyasına kadar uzun ve meşakkatli bir tekamül (gelişim) yolculuğu yapmıştır. İşte bu tarihi yolculukta, klasik geleneğin en güzel örneklerini veren, özellikle Ta'lik yazı dendiğinde akla ilk gelen ve Osmanlı hat ekolünü Cumhuriyet dönemine taşıyan en önemli şahsiyetlerden biri Hattat Hulusi Yazgan olarak karşımıza çıkmaktadır.
Özellikle antika eser koleksiyonerleri, prestijli sanat galerileri, büyük müzayedeler ve kurumsal Hat Yazısı Alan Yerler için Hattat Hulusi Yazgan eserleri, taşıdıkları yüksek estetik değer, klasik kurallara olan tavizsiz bağlılık, tarihi belge niteliği ve Ta'lik yazıda bir ekolün son büyük temsilcisi olmasının verdiği eşsiz önem bakımından muazzam bir değere sahiptir. O, harflerin o kavisli anatomisini en ince ayrıntısına kadar özümsemiş, istif (kompozisyon) sanatında benzersiz bir edebi denge kurmuş ve ardında paha biçilemez nitelikte yüzlerce levha ve kitabe bırakmış müstesna bir sanatkardır. Bu son derece kapsamlı, akademik derinliğe sahip ve detaylı olarak hazırlanmış makalede, Hattat Hulusi Yazgan hayatı, sanat felsefesi, eserleri, etkilendiği dev ustalar, hat sanatındaki tarihi misyonu ve günümüz antika piyasasında onun eserlerinin neden bu denli arandığı tüm teferruatıyla (detaylarıyla) incelenecektir. Amacımız, hem bu büyük sanatkârı tüm yönleriyle tanıtmak hem de antika ve eski hat yazısı alanlar için bu eşsiz eserlerin ekspertiz, değerleme, korunma ve el değiştirme süreçlerine derinlemesine bir ışık tutmaktır.
Hat sanatı, İslam dünyasında asırlardır "cismani aletlerle meydana getirilen ruhani bir hendese (geometri)" olarak tanımlanmıştır. Kuran-ı Kerim'in en güzel, en saygın ve en estetik şekilde yazılması gayesiyle doğan bu ilahi sanat, zamanla sadece kitap sayfalarında kalmamış; devasa mimari yapıların en büyük süsleme unsuru, evlerin, ihtişamlı sarayların, manevi tekkelerin ve kütüphanelerin en değerli duvar levhaları haline gelmiştir. Osmanlı hat sanatı tarihi, Şeyh Hamdullah ile başlayan, Hafız Osman ile olgunlaşan, Mustafa Rakım Efendi ile yenilenen ve Şevki Efendi, Sami Efendi gibi dev isimlerle en mükemmel, en sarsılmaz formuna kavuşan muazzam bir estetik tekamül sürecidir.
Bu uzun ve ihtişamlı silsile (zincir) içinde Mehmed Hulusi Efendi (Soyadı kanunundan sonra Yazgan soyadını almıştır), hat sanatında özellikle Ta'lik (Talik) yazıda başlı başına bir ekol taşıyıcısı, bir zirve ve bir mükemmeliyet ölçüsü olarak kabul edilir. Hattat Hulusi Yazgan, bu köklü ismin ve ekolün estetik duruşunu on dokuzuncu yüzyılın sonlarından yirminci yüzyılın ortalarına kadar başarıyla sürdüren, klasik kuralların dışına asla çıkmadan o kurallar içerisindeki gizli cevheri, edebi ruhu ve estetik esnekliği ortaya çıkaran çok kıymetli bir kalem erbabıdır. Onun eserleri, Osmanlı'nın o görkemli, vakur, hüzünlü ve asil duruşunu kağıt üzerinde harflerin diliyle anlatan birer medeniyet vesikasıdır. İslam sanatları koleksiyonerleri ve sanat tarihçileri için onun kaleminden çıkmış orijinal bir esere sahip olmak, sadece maddi bir sanat objesine sahip olmak değil, asırlarca demlenmiş devasa bir kültürel mirasa bekçilik yapmak anlamına gelmektedir.
Hattat Hulusi Yazgan kimdir sorusunun cevabı, payitaht İstanbul'un o derin ilim, irfan ve sanat ikliminde doğup büyüyen, azim ve meşakkatle yoğrularak evrensel bir sanat dehasına dönüşen bir İstanbul beyefendisinin ilham verici hikayesidir. Asıl adı Mehmed Hulusi olan büyük usta, 1869 yılında İstanbul'un tarihi semtlerinden biri olan Fatih'te, Çarşamba semtinde dünyaya gelmiştir. Babası, ilmiye sınıfından gelen ve dönemin saygın isimlerinden biri olan Mustafa Asım Efendi'dir. Ailesinin ilim ve irfanla iç içe olması, genç Hulusi'nin daha çocukluk yıllarında mürekkep kokusuyla, aharlı kağıtlarla ve klasik edeple tanışmasını sağlamıştır.
İlk ve orta öğrenimini dönemin eğitim kurumlarında başarıyla tamamlayan Hulusi Efendi, dönemin en önemli ve modern eğitim kurumlarından biri olan, yetim ve öksüz çocuklara eğitim veren Darüşşafaka'ya girmiştir. Darüşşafaka yılları, onun hayatında çok büyük bir yer tutar. Sadece iyi bir fen ve edebiyat eğitimi almakla kalmamış, aynı zamanda içindeki sanat ateşini burada keşfetmiştir. Darüşşafaka'nın o dönemki eğitim kadrosu, alanının en yetkin isimlerinden oluşmaktaydı. Hulusi Efendi'nin güzel yazıya (hüsn-i hat) olan olağanüstü kabiliyeti, mektepteki hocalarının dikkatinden kaçmamış ve onu dönemin büyük hat ustalarına yönlendirmişlerdir. İstanbul, o yıllarda asırlık camileri, çeşmeleri, kütüphaneleri ve devrin en büyük hattatlarını barındırmasıyla adeta devasa bir açık hava hat müzesi ve mektebi konumundaydı. Genç Hulusi, bu deryanın içine büyük bir heyecan, edep ve mutlak bir teslimiyetle dalmıştır.
Klasik Türk İslam sanatlarında bilgi, tecrübe ve estetik zevk, modern okullardaki gibi tahtaya yazılarak veya kitaplardan teorik olarak okunarak öğrenilmez. "Meşk" adı verilen, ustanın (hocanın) bizzat talebesinin yanına oturup, eline kamış kalemi alarak harfi nasıl çizeceğini yaşayarak gösterdiği, usta-çırak ilişkisine dayanan çok özel, son derece meşakkatli ve manevi bir eğitim sistemi mevcuttur. Hattat Hulusi Yazgan hayatı boyunca bu meşk sisteminin en sadık, en disiplinli öğrencilerinden biri olmuş ve devrinin en kudretli kalem sahiplerinin önünde büyük bir tevazu ile diz çökmüştür.
Hulusi Efendi'nin hat sanatındaki ilk ciddi hocası, Çarşambalı Arif Bey'dir. Ondan sülüs ve nesih yazının temel kaidelerini (kurallarını) öğrenmiştir. Ancak onun asıl sanatsal şahsiyetini şekillendiren ve ona gerçek bir hattat kimliği kazandıran kişi, dönemin efsanevi hattatlarından Muhsinzade Abdullah Bey olmuştur. Muhsinzade Abdullah Bey'den yıllarca Sülüs ve Nesih yazının o muazzam ve zorlu kurallarını, harflerin anatomisini, zülfelerin estetiğini büyük bir sabırla meşk etmiş, hocasının takdirini kazanarak bu iki yazı türünden icazetname (diploma) almıştır.
Fakat Hulusi Efendi'nin adını sanat tarihine altın harflerle yazdıracak olan asıl dönüm noktası, Ta'lik (Talik) yazının kutbu, devrin en büyük hat otoritesi sayılan Sami Efendi ile tanışmasıdır. Sami Efendi, Ta'lik ve Celi Ta'lik yazıda Yesarizade Mustafa İzzet Efendi'nin açtığı çığırı zirveye taşıyan, son derece titiz, disiplinli ve mükemmeliyetçi bir ustaydı. Hulusi Efendi, Sami Efendi'nin rahle-i tedrisine (eğitim halkasına) girmiş ve yıllarca onun gözetiminde Ta'lik yazının o kavisli, asılı duran, son derece zarif ve edebi kurallarını meşk etmiştir. Sami Efendi'den aldığı bu derin eğitim, onu Osmanlı hat sanatının en büyük Ta'lik ustalarından biri haline getirmiştir. Günümüzde Hat Yazısı Alan Yerler tarafından ekspertizi yapılan Hattat Hulusi Yazgan eserleri, Sami Efendi ekolünün en kusursuz, en zarif devamı olarak kabul edilmektedir.
Hat sanatı kendi içinde "Aklâm-ı Sitte" (Altı Kalem) adı verilen klasik yazı türlerine ve zamanla gelişen diğer formlara ayrılır. Bir hattatın bu yazı türlerinin hepsinde aynı mükemmelliyete ulaşması son derece zordur. Hattat Hulusi Yazgan, sülüs ve nesih yazılarda icazet sahibi ve çok yetkin bir isim olmasına rağmen, sanat tarihindeki asıl şöhretini ve tartışmasız ustalığını "Ta'lik" (Talik) ve "Celi Ta'lik" yazıda yapmıştır.
Peki Ta'lik yazı nedir ve onu diğer yazılardan ayıran özellikler nelerdir? Ta'lik kelimesi Arapça "Talaka" kökünden gelir ve "asılı, asılmış, askıda duran" manasını taşır. İran kökenli bir yazı türü olan Ta'lik, Osmanlı hattatlarının (özellikle Yesarizade Mustafa İzzet Efendi ve Sami Efendi'nin) elinde tamamen revize edilmiş, İranlıların o dağınık ve kuralsız yapısından kurtarılarak kusursuz bir mimari dengeye, matematiksel bir ölçüye kavuşturulmuştur. Ta'lik yazıda, sülüs yazıda bolca gördüğümüz harekelere (üstün, esre, ötre gibi okutma işaretlerine) ve tezyini (süsleyici) işaretlere yer verilmez. Harfler tamamen kendi başlarına, çıplak ve asil bir şekilde dururlar. Yazı, sağ üst köşeden sol alt köşeye doğru hafif meyilli bir şekilde, adeta bir ipe asılmış gibi akar.
Hulusi Efendi, Ta'lik yazının bu hüzünlü, edebi ve son derece zarif yapısını o kadar mükemmel bir şekilde kağıda nakşetmiştir ki, harflerin kavislerindeki o pürüzsüzlük, harf bağlantılarındaki (terkib) o kusursuz akış izleyenleri adeta büyülemektedir. Celi Ta'lik (uzaktan okunabilecek kadar büyük yazılan Ta'lik) yazıda, harflerin kalınlık (şakk-ı kalem) ve incelik (zülfe) noktaları arasındaki geçişler öylesine ustacadır ki, kalem kağıt üzerinde hiç duraksamadan, tek bir nefeste akıp gitmiş hissi verir. Özellikle cami kitabelerinde, mezar taşlarında (ki Ta'lik yazı Osmanlı mezar taşlarının vazgeçilmezidir) ve tekkelerde bulunan büyük boy levhalarda Hulusi Efendi'nin Celi Ta'lik ustalığı tartışmasız bir zirvedir. Antika levha toplayan eski hat yazısı alanlar, bir Ta'lik levhanın uzaktan silüetine baktıklarında o eserin Hulusi Efendi'ye ait olup olmadığını bu kusursuz akışkanlıktan ve harflerin o tok duruşundan anında anlayabilirler.
Hulusi Yazgan'ın sanat hayatındaki en önemli hizmetlerinden biri de, sadece eşsiz eserler üretmekle kalmayıp, ömrünün çok büyük bir bölümünü talebe yetiştirmeye, bu kutsal silsilenin (zincirin) kopmamasına adamış olmasıdır. Yirminci yüzyılın başlarında, hat sanatının usta-çırak ilişkisinin kurumsal bir çatı altında toplanması amacıyla açılan "Medresetü'l-Hattatin" (Hattatlar Okulu), Osmanlı hat sanatının son büyük kalesidir.
Hulusi Efendi, bu son derece prestijli kurumda yıllarca "Ta'lik" ve "Celi Ta'lik" hocalığı yapmıştır. Onun bu kurumdaki görevi, sadece bir öğretmenlik değil, bir medeniyet nöbetçiliğidir. Özellikle 1928 Harf İnkılabı'ndan sonra hat sanatının günlük hayattaki pratik kullanımının sona ermesi, eski yazının yasaklanması ve hattatların büyük bir geçim sıkıntısına, manevi bir buhrana düşmesi döneminde, Hulusi Efendi asla pes etmemiştir. O, elindeki kamış kalemi bir an olsun bırakmayarak, evinde ve atölyesinde yeni nesillere bu sanatı öğretmeye devam etmiştir.
Bugün Cumhuriyet dönemi hat sanatının en büyük ustaları olarak kabul edilen, dünya çapında şöhrete sahip olan Hattat Halim Özyazıcı, Hattat Macid Ayral ve Hattat Kemal Batanay gibi dev isimler, Ta'lik yazıyı bizzat Hulusi Yazgan'dan meşk etmişler ve ondan icazet almışlardır. Bu durum, sanatçının sadece kendi eserlerine değil, onun yetiştirdiği talebelerinin eserlerine de devasa bir anlam katmaktadır. Hat Yazısı Alan Yerler ve müzayedeciler için bir eserin belge değeri, bu icazet silsilesi üzerinden okunur. Hulusi Efendi'nin silsilesi, Osmanlı'nın son kudretli kalemlerinden doğrudan modern çağın ustalarına uzanan en sağlam köprüdür.
Bir hattatın büyüklüğünü, kalıcılığını ve asırlara meydan okuyuşunu gösteren en önemli platformlardan biri, eserlerinin kağıt sınırlarını aşıp devasa mimari yapılarla, mermerlerle, ahşaplarla ve taşlarla bütünleşmesidir. Cami, türbe, kütüphane ve çeşme kitabeleri, hattatın toplumla en dolaysız, en sürekli şekilde iletişim kurduğu, asırlar boyunca ayakta kalacak olan devasa kalıcı sergi alanlarıdır. Hattat Hulusi Yazgan, İstanbul'un tarihi dokusunu harfleriyle süsleyen, mimariyi kaligrafi ile taçlandıran çok önemli bir anıt yazarıdır.
Onun en bilinen ve İstanbul'un manevi silüetine kazınan eserlerinden biri, yetiştiği yuva olan Darüşşafaka'nın camisinin yazılarıdır. Buradaki Celi Ta'lik yazıları, onun hem sanatına olan ustalığını hem de yetiştiği kuruma olan vefasını gösterir. Ayrıca, İstanbul'un kalbi sayılan Sultanahmet Camii'nin bazı restorasyon yazıları ve levhaları, dönemin çeşitli türbe ve tekkelerinin kitabeleri yine onun o eşsiz, kavisli Ta'lik kalemiyle yazılmıştır.
Bunun yanı sıra, Osmanlı estetiğinin en güzel yansımalarından olan mezar taşı kitabelerinde Hulusi Efendi'nin muazzam bir yeri vardır. Ta'lik yazı, ölümün o hüzünlü ve vakur duruşuna en uygun yazı karakteri olarak kabul edildiği için, dönemin devlet adamlarının, alimlerinin ve ediblerinin mezar taşları genellikle Hulusi Efendi'ye yazdırılmıştır. Mermere hakkedilen (kazınan) bu yazılar, onun kağıt üzerindeki ustalığını taşa, üç boyutlu bir mekana hiçbir matematiksel hataya yer bırakmadan taşıyabildiğinin en somut, en kalıcı kanıtıdır.
Günümüzde geleneksel sanatlarımıza, tarihi mirasımıza ve Osmanlı medeniyetinin estetik şifrelerine olan kültürel ilginin büyük bir ivmeyle yeniden canlanması, hat sanatını sadece müzelerin tozlu raflarında sergilenen cansız objeler olmaktan çıkarmıştır. Bu ölümsüz eserler artık çağdaş yaşam alanlarını, prestijli holding binalarını, büyük vakıfları ve özel malikaneleri süsleyen, aynı zamanda çok güçlü, sarsılmaz ve güvenilir bir yatırım değeri taşıyan antika başyapıtlar haline gelmiştir. Bu bağlamda, profesyonel sanat galerileri, büyük müzayede evleri ve kurumsal Hat Yazısı Alan Yerler, portföylerine kaliteli, orijinal, silsilesi sağlam ve kondisyonu yüksek eserleri katmak için büyük bir kültürel rekabet içindedirler.
Hattat Hulusi Yazgan eserleri, ulusal ve uluslararası koleksiyon dünyasında eşsiz, aranılır ve son derece kıymetli kabul edilir. Bunun antika piyasası açısından birkaç temel sebebi vardır:
Ta'lik Yazıda Zirve Olması: Sülüs ve nesih yazan çok sayıda hattat bulunmasına rağmen, klasik Osmanlı Ta'lik ekolünü kusursuz yazabilen hattat sayısı tarihte çok azdır. Hulusi Efendi, Sami Efendi'den sonra bu alanın tartışmasız en büyük temsilcisidir. Bir koleksiyoner Ta'lik bir levha aradığında, hedefleyeceği en tepe isimlerden biri Hulusi Yazgan'dır.
Tarihi Belge Niteliği: Onun eserleri, Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşü ile Cumhuriyet'in kuruluşu arasındaki o muazzam geçiş döneminin hüznünü, direnişini ve kültürel sürekliliğini taşır. Her bir levha, sadece estetik bir obje değil, bir dönemin sosyolojik hafızasıdır.
Üretim Sürecindeki Meşakkat ve Nadirlik: Bir Celi Ta'lik levhanın yazılması, harflerin altın oranlarının hesaplanması, etrafının dönemin usta müzehhipleri tarafından tezhiplenmesi (altınla süslenmesi) aylar süren bir emeğin ürünüdür. Bu eserler fabrikasyon değildir; her biri tek, benzersiz ve biriciktir. Dünyada ikinci bir kopyası yoktur. Ustası çoktan vefat ettiği için de arzı sabittir, talebi ise sürekli artmaktadır. Bu durum, eski hat yazısı alanlar için eserin ticari ve sanatsal değerini her geçen gün yukarı taşımaktadır.
Sanat ve antika piyasasında, değerli tarihi eserlerin manevi ve maddi kıymeti çok yüksek olduğu için zaman zaman taklit (sahte), kopyalama (kopya ketebe) veya yüksek teknolojili röprodüksiyon (gelişmiş matbaa baskısı, dijital çoğaltma) eserlerle karşılaşmak maalesef ihtimal dahilindedir. Bu son derece kritik noktada hat sanatı ekspertiz süreçleri ve alanında akademik eğitim almış, uzmanlaşmış, güvenilir, kurumsal firmaların tecrübesi devreye girmektedir. Bir levhanın gerçekten büyük usta Hulusi Yazgan'ın elinden çıkıp çıkmadığını kesin olarak tespit etmek, son derece kapsamlı, teknik, görsel ve akademik bir uzmanlık gerektirir.
Profesyonel ekspertiz ve antika değerleme süreci şu temel aşamalardan oluşur:
1. Ketebenin (İmzanın) Kriptolojik Analizi: Hat sanatında hattat, eserini nihayet bitirdikten sonra genellikle sol alt köşeye büyük bir manevi tevazu ile "Ketebehu Hulusi" (Bunu Hulusi yazdı), "Hulusi-i pür-kusûr" (Kusurlarla dolu Hulusi) veya "Meşşekahu Hulusi" şeklinde imzasını atar. Buna sanat dilinde "ketebe" denir. Hulusi Efendi'nin ketebesindeki harf dönüşleri, o kendine has karakteristik bilek hareketi, mürekkebin akış hızı ve şahsi Ta'lik üslubu, yıllarını bu işe vermiş uzmanlar tarafından tıpkı bir insanın parmak izi, göz retinası gibi anında tanınır. Sahtekarlar yazının ana gövdesini milimetrik taklit etseler bile, ketebedeki o rahat, korkusuz ve doğal akışı asla kopyalayamazlar.
2. Mürekkebin Mikroskobik İncelenmesi ve Şakk-ı Kalem İzleri: Orijinal bir Osmanlı el yazması eser, sadece çıplak gözle değil, büyüteç (lüp) veya özel ışıklı mikroskop altında incelendiğinde kağıt üzerinde üç boyutlu bir fiziki doku sunar. Doğal kamış kalemin, özel terbiye edilmiş aharlı kağıt üzerinde ilerlerken bıraktığı o ince mikro izler, mürekkebin harfin başlangıç noktasında yoğunlaşması (kalemin kağıda mürekkep boşaltması) ve bitişe (zülfeye) doğru yavaşça azalarak incelmesi orijinal eserin tartışmasız fiziki kanıtıdır. Harflerin kenarlarındaki doğal, mikroskobik olarak tırtıklı ve organik izler, "şakk-ı kalem" denilen kalemin uç yarığının kağıtta açtığı minik yol, incelemede hemen kendini ele verir. Baskılarda ise mürekkep tamamen ölü, düz, yüzeyde derinlik yapmayan pikselli bir lekedir.
3. Ta'lik Üslubunun İstif Doğrulaması: Hulusi Efendi'nin yazılarındaki harf kalınlık oranları, uzun (keşideli) harflerin çekiliş hızı ve kelimelerin birbiriyle olan altın oranlı, boşluksuz, asılı ilişkisi o kadar şahsına münhasırdır ki, yetenekli taklitçiler harfleri baka baka doğru çizseler bile o genel mimari ruhu, Ta'lik yazının o edebi sükunetini ve matematiksel dengeyi asla yakalayamazlar. Ayrıca ekspertiz sırasında eserin etrafındaki tezhip (altın süsleme) motifleri, ebru kağıtları ve koltuk (yazı etrafındaki köşebent boşlukları) detayları da incelenir. Tezhibin tarzı, kullanılan altının ayarı ve bitkisel boyaların cinsi, Hulusi Efendi'nin yaşadığı 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başı dönemiyle tarihi bir uyum içinde olmak zorundadır.
Osmanlı hat sanatı ve klasik hat disiplinini, sıradan bir grafik tasarımdan, batı kaligrafisinden veya matbaa harfinden ayıran en hayati, en kutsal özellik, kullanılan malzemelerin tamamen doğal, organik ve asırlarca bozulmadan dayanacak şekilde büyük bir meşakkatle, gizli formüllerle elde üretilmiş olmasıdır. Hat Yazısı Alan Yerler, bir antika hat levhası için alım ekspertizi yaparken eserin sadece kimin yazdığına değil; yaşını, fiziksel kalitesini ve orijinalliğini belirlemek adına doğrudan bu malzemelerin organik dokusunu ve eserin fiziksel bütünlüğünü (kondisyonunu) derinlemesine incelerler. Dönemin diğer dev ustaları gibi Hulusi Efendi de, ömrü boyunca bu geleneksel usullerden, hocalarından gördüğü meşakkatli klasik malzeme hazırlama sürecinden zerre kadar taviz vermemiştir.
Aharlı Kağıt (Terbiyeli Özel Kağıt) Yapımı: Klasik hat sanatında asitli, fabrikasyon ham kağıtlar, modern odun hamurlu matbaa kağıtları asla kullanılmaz. Kullanılan el yapımı organik kağıtlar (genellikle abadi veya semerkandi kağıtlar) önce siyah çay, kırmızı soğan kabuğu, ceviz yaprağı veya nar kabuğu gibi bitkisel doğal boyalarla büyük kazanlarda uzun süre kaynatılarak renklendirilir. Bu meşakkatli işleme "kağıt boyama" denir ve kağıdın yıllar boyunca gözü yormayan o tatlı, loş nohudi (krem) rengini almasını sağlar.
Daha sonra yüzeye nişasta ve şap karışımı özel bir koruyucu sıvı yedirilir. En önemli, en teknik ve meşakkatli aşama ise "ahar" adı verilen işlemdir. Aylarca kavanozlarda bekletilerek çürütülmüş yumurta akı ve şap karışımı kağıda süngerle defalarca sürülür. Kuruyan kağıt, "mühre" adı verilen ağır, oval akik taşıyla saatlerce, bazen günlerce tahta üzerinde ezilerek parlatılır. Bu işlem sayesinde kağıdın gözenekleri tamamen kapanır, yüzey adeta sırlanmış bir çini veya cam gibi pürüzsüz ve çok parlak olur. Kullanılan is mürekkebi kağıdın içine sızıp dağılmaz (mürekkep kusmaz); hattat bir harfte ufak bir el titremesi yaparsa, ucu küt, özel bir tashih bıçağıyla mürekkebi kağıdı zedelemeden dikkatlice kazıyıp rahatlıkla düzeltebilir. Hulusi Efendi'nin günümüze ulaşan Ta'lik levhalarındaki o tok, sapağlam ve ilk günkü parlaklığını koruyan zemin duruşu, işte bu asırlık kağıt terbiyesi geleneğinin muazzam, kusursuz bir sonucudur.
İs Mürekkebi (Bezir Mürekkebi) ve Efsanevi Sırrı: Geleneksel hat mürekkebi, günümüzdeki kimyasal, asitli, sentetik dolma kalem mürekkeplerinden tamamen farklı bir organik kimyaya ve manevi ruha sahiptir. Bezir yağı, zeytinyağı, halis balmumu veya çam çırasının havasız is odalarında yavaş yavaş, günlerce yakılmasıyla tavanda toplanan is (kurum), özel kaplarda arap zamkı, saf su ve yazarken odaya hoş koku vermesi, hattatın ruhuna ferahlık katması için gül suyu ile karıştırılır. Bu yoğun karışım ağır demir havanlarda on binlerce kez, bazen ustalar ve çıraklar tarafından nöbetleşe aylarca dövülerek terbiye edilir.
Dövüldükçe isin o kalın partikülleri iyice parçalanır, zamkla bütünleşir ve mürekkep cam gibi parlar. Bu mürekkebin en büyük mucizesi, içinde hiçbir kimyasal asit barındırmadığı için aharlı kağıdı zamanla yakıp çürütmemesi ve uzun yıllar şiddetli güneş ışığına maruz kalsa bile renginin asla solmamasıdır. Aksine, zaman geçtikçe, eser eskidikçe ve antikalaştıkça mürekkebin rengi kağıda daha da oturur, oksijenle temas ettikçe matlaşır ve o efsanevi, derin, kadifemsi siyahlık kazanır.
Kamış Kalem, Makta ve Kalemtıraş Kesimi: Hattatın en sadık, en ayrılmaz dostu, sırdaşı ve sanatının yegane aracı, sıcak güney bölgelerindeki özel sazlıklardan (örneğin İran'ın meşhur Dizful bölgesi, Babil bataklıkları) kesilip at gübresinde sıcakta yıllarca bekletilerek adeta demir gibi sertleştirilen, terbiye edilen kamış kalemlerdir. Kalemin ucu, yazılacak yazı türüne (Sülüs, Ta'lik, Rıka) ve harfin milimetrik büyüklüğüne göre çok özel, dar açılarla kesilir. Özellikle Ta'lik yazının kalemi, sülüs kalemine göre daha farklı bir açıyla (daha mail/eğimli) kesilmek zorundadır.
Bu hayati kesim işlemi, "makta" adı verilen fildişi, bağa (kaplumbağa kabuğu), sedef veya kemik bir altlık üzerinde, son derece keskin, çelik kalitesi çok yüksek, zarif özel "kalemtıraş" bıçaklarıyla tek hamlede yapılır. O devasa Celi Ta'lik harfleri, uzun keşideleri (çekme harfleri) tek bir nefeste, hiç kesintisiz, titretmeden ve pürüzsüz çizebilmek, kalemi açışındaki o efsanevi ustalığın, kalemi parmaklar arasında tutuşundaki manevi teslimiyetin ve Hulusi Efendi'nin yıllarının getirdiği büyük bir tecrübenin doğrudan sonucudur.
Asırlık geleneksel ve tamamen organik malzemelerle, göz nuruyla üretilmiş olsalar da, aharlı kağıt ve is mürekkebi yapıları gereği yanlış saklama koşullarına, fiziksel dış etkenlere ve zamanın yıpratıcı, çürütücü gücüne karşı oldukça hassastır. Eski hat yazısı alanlar veya evinde, ofisinde, özel sanat koleksiyonunda böylesine değerli bir antika hat levhası bulunduran bilinçli sanatseverler, bu eşsiz eserlerin korunması, ömrünün uzatılması ve geleceğe sağ salim taşınması hususunda çok titiz, çok profesyonel davranmalıdır. Aksi takdirde, paha biçilemez bir Osmanlı Hulusi Yazgan şaheseri çok kısa sürede geri dönülmez fiziksel hasarlar alabilir ve tamamen çöp olabilir.
1. Asit Yanığı Riski ve Bilinçli Çerçeveleme Seçimi: Tarihi eserler kesinlikle sıradan çerçevecilerde, kırtasiyelerde satılan ucuz asitli fabrikasyon paspartularla veya kimyasal seloteyp bantlarla çerçevelenmemelidir. Asitli, ahşap hamurlu sıradan kartonlar, zamanla eserin hava almasını engeller ve kağıdın kenarlarından merkeze doğru önce sarı, sonra kahverengi lekeler oluşturur. Literatürde "asit yanığı" olarak bilinen bu durum, tarihi kağıdı kısa sürede gevreterek parçalanmasına, dokunulduğunda yaprak gibi ufalanmasına neden olur. Çerçeveleme işleminde mutlaka yüzde yüz saf pamuktan üretilmiş, pH derecesi nötr, asitsiz (acid-free) müze tipi özel paspartular ve esere asla zarar vermeyen, suyla geri çözülebilen doğal yapıştırıcılı kağıt bantlar kullanılmalıdır. Eser çerçevenin camına doğrudan temas etmemeli, arada nefes alması için mutlaka bir boşluk (derinlik çıtası) bırakılmalıdır.
2. Işık (UV) ve İklimlendirme (Isı ve Nem) Kontrolü: Eser, hiçbir koşulda doğrudan yakıcı güneş ışığı alan duvarlara, kışın çok ısınan şömine veya kalorifer peteklerinin üstüne veya yazın çok soğuk üfleyen klimanın tam karşısına asılmamalıdır. Ultraviyole (UV) ışınları, siyah is mürekkebini kolay kolay soldurmasa bile özellikle eserin etrafındaki tezhipte (altın süslemede) kullanılan bitkisel doğal kök renklerin solmasına, altının matlaşıp dökülmesine yol açabilir. Bu sebeple çerçeve camı olarak yansımayı önleyen, ışığı kıran, UV korumalı (%99 oranında filtreleyen) özel müzecilik camları tercih edilmelidir. Ortamın nem seviyesi ideal olarak yüzde 45 ile 55 bandında, sıcaklığı ise 18 ile 22 derece arasında sürekli sabit tutulmaya çalışılmalıdır. Aşırı nem kağıdın organik ahar tabakasını bozar, mürekkebin kusmasına ve kağıtta mikroskobik mantar (foxing) oluşmasına neden olurken, aşırı kuruluk ise kağıdın kırılarak, çatlayarak dökülmesine yol açar.
3. Profesyonel Restorasyon ve Konservasyonun Kritik Önemi: Zamanın yıpratıcı etkisine uzun süre maruz kalmış, yırtılmış, tavan akması sonucu su almış, rutubet lekesi olmuş veya kitap kurtları (ağaç kurdu) tarafından delik deşik edilmiş bir eser, asla sanat alanında uzman olmayan amatör kişilerce temizlenmeye, sabunlu veya ıslak bezle silinmeye, evdeki modern sentetik yapıştırıcılarla arkasından tamir edilmeye çalışılmamalıdır. Yanlış sürülen bir kimyasal vernik veya sentetik bant, eserin tüm koleksiyon değerini bir anda tamamen sıfırlar ve kurtarılabilir tarihi bir eseri maalesef kalıcı olarak mahveder. Restorasyon işlemleri, sadece "Kağıt Restorasyonu ve Konservasyonu" alanında akademik üniversite eğitimi almış, eski kimyasalları ve eski organik kağıt dokusunu tanıyan uzman profesyoneller tarafından, özel donanımlı laboratuvar ortamlarında mikroskop altında çok yavaş, titizlikle yapılmalıdır. Hat sanatı ekspertiz uzmanları, eserin kondisyonunu incelerken daha önce esere yanlış, bilinçsiz ve agresif bir müdahale (over-restoration) yapılıp yapılmadığını ilk bakışta anlarlar ve eserin ticari değerlemesini bu duruma göre büyük bir oranda düşürür veya yükseltirler.
İslam sanatları tarihi boyunca hat sanatı hiçbir zaman salt bir güzel yazı yazma tekniği, duvarlardaki boşlukları dolduran basit bir grafik tasarım veya sıradan bir dekoratif ev unsuru olarak görülmemiştir. Bu kadim sanatın tam kalbinde ve kökeninde muazzam bir inanç, sonsuz bir teslimiyet ve çok derin bir maneviyat yatar. Harflerin arkasında, evrenin yaratılışına, tasavvufi düşünce sistemine, vahdet-i vücut felsefesine ve ilahi aşka dair çok mistik ve felsefi şifreler gizlidir.
Hulusi Efendi gibi hayatını bu manevi yola vakfetmiş dev ustalar, eserlerini aylar boyunca kurgularken, zihinlerinde istifini çizerken sadece görsel ve yüzeysel bir dış estetik aramamış; aynı zamanda yazının ihtiva ettiği (içerdiği) o kutsal ve derin manayı, harflerin fiziksel duruşuyla destekleyen büyük birer gönül insanı olmuşlardır. Hat sanatında harflerin kendi başlarına birer ruhani kimliği, tasavvufi karşılığı vardır. Ta'lik yazının o boynu bükük, asılı ve dervişane duruşu, insanın Allah karşısındaki acziyetini, dünyanın fani (geçici) oluşunu ve mutlak teslimiyeti sembolize eder. Sülüs yazının o haşmetli ve dik duruşuna karşılık, Ta'lik yazı her zaman daha hüzünlü, daha içe dönük ve daha tasavvufidir.
Hulusi Efendi, yazı rahlesine (çalışma masasına) oturmadan önce mutlaka manevi bir iç hazırlık yapar, abdest alır ve kamış kalemi ellerine alırken içsel dualar ederdi. "Rabbi Yessir vela tuassir" (Rabbim kolaylaştır, zorlaştırma) duası, kalemi kağıda değdirmeden önceki ilk zikridir. Sanatını sadece bir zanaat, bir meslek veya bir geçim kaynağı olarak değil, bir ibadet vecdiyle, zikir haliyle icra ettiği için eserleri bugün bile o muazzam ruhaniyeti, o dervişane sükuneti canlı bir şekilde taşımaktadır. Deneyimli bir antika uzmanı veya sanatsever koleksiyoner, Hattat Hulusi Yazgan levhasına baktığında sadece siyah is mürekkebinin beyaz aharlı kağıt üzerindeki matematiksel dağılımını görmez; asırlarca demlenmiş köklü bir inancın, derin bir felsefenin ve yıllarca sabırla yoğrulmuş bir tevekkülün kağıda yansımış en somut dışa vurumunu seyreder. Bu manevi ruhaniyet eksik olduğunda, çizgi teknik olarak ne kadar doğru kopyalanırsa kopyalansın, eserin kalplere dokunması, ruhu titretmesi imkansızdır.
Bir sanatçının ölümsüzlüğü, sadece geride bıraktığı cansız levhalarla değil, kendi ruhunu, ekolünü ve bilgisini aktardığı, kendisinden sonra o meşaleyi taşıyacak olan canlı talebelerle ölçülür. Hulusi Yazgan, medeniyetimizin çok kritik bir kırılma noktasında yaşamış ve bu misyonu en kusursuz şekilde yerine getirmiştir. O, Ta'lik yazının o eşsiz sırlarını kendisiyle birlikte mezara götürmemiş, büyük bir cömertlikle öğrencilerine aktarmıştır.
Onun rahle-i tedrisinden geçen ve Cumhuriyet döneminde hat sanatının adeta yeniden dirilmesini sağlayan dev isimlerin başında Hattat Halim Özyazıcı gelir. Halim Efendi, Hulusi Efendi'den aldığı o sağlam altyapı ile Ta'lik yazıda muazzam eserler vermiştir. Aynı şekilde, hat sanatında Bağdat ve Mısır ekollerini de etkileyen, dünyanın en büyük hattatlarından sayılan Macid Ayral ve hem musikişinas hem de usta bir hattat olan Kemal Batanay, Hulusi Efendi'nin ektiği o fidanların ulu birer çınara dönüşmüş halleridir. Günümüzde bu ustaların eserleri de Hat Yazısı Alan Yerler tarafından en az hocalarının eserleri kadar büyük bir saygı ve yüksek bir değerleme ile karşılanmaktadır. Hulusi Yazgan ekolü, bugün hala onun öğrencilerinin öğrencileri (silsile) vasıtasıyla yaşatılmaya devam etmektedir.
Günümüzde, globalleşen, hızla dijitalleşen ve her şeyin makinalar tarafından fabrikasyon olarak saniyeler içinde ruhsuz bir şekilde üretildiği bu dünyada, insan elinin sıcağına, el emeğine, asırlık geleneğe, sabra ve sanatın içindeki o ilahi ruhaniyete duyulan hasret her geçen gün daha da şiddetle artmaktadır. İnsanlar, yaşadıkları prestijli mekanları, evlerini ve ofislerini ruhu olmayan seri üretim posterlerle değil, yaşanmışlığı olan, bir büyük ustanın aylar süren göz nurunu taşıyan ve tarihi bir derinliği olan antika hat eserleriyle süslemek istemektedirler.
Bu çok güçlü sosyolojik ve kültürel durum, geleneksel Türk İslam sanatları piyasasını ciddi şekilde canlandırmış, büyütmüş ve yatırım pazar hacmini genişletmiştir. Kurumsal Hat Yazısı Alan Yerler ve büyük antika galerileri, kültürel mirasımızın en önemli tapu senetleri sayılan bu kıymetli eserlerin doğru ekspertizinin yapılması, layık olduğu dünya müzecilik standartlarında korunması ve yeni nesil bilinçli genç koleksiyonerlere güvenle ulaştırılması konusunda çok kritik, adeta tarihi bir medeniyet sorumluluğu üstlenmektedirler.
Hattat Hulusi Yazgan gibi klasik Osmanlı Ta'lik ustalarının şaheserleri, sanat piyasasının en güvenilir, ekonomik dalgalanmalardan asla etkilenmeyen ve maddi-manevi değeri nesilden nesile sürekli katlanarak artan "blue-chip" (en değerli) kültür varlıkları olarak kabul edilir. Bu kıymetli eserlerin dünyadaki sayısı son derece sınırlıdır, ustası 1940 yılında vefat ettiği için bir daha üretilmeleri kesinlikle imkansızdır ve zaman geçtikçe, eserler koleksiyonlar arası el değiştirdikçe nadirlikleri doğal olarak zirve yapmaktadır.
Bir antika Ta'lik levhanın, bir kitabe taslağının veya el yazması bir eserin el değiştirmesi sadece basit bir ticari işlem, bir alım-satım veya salt bir finansal yatırım faaliyeti değil; aynı zamanda çok kıymetli kültürel bir emanetin devralınması, koca bir medeniyet mirasının onurlu bir şekilde omuzlanmasıdır. Bu yüksek tarihsel bilinçle hareket eden kurumsal alıcılar, uzman satıcılar ve sanata gönül vermiş sanatseverler, eserlerin en iyi iklimlendirme koşullarında muhafaza edilerek gelecek nesillere eksiksiz bir şekilde, zarar görmeden aktarılmasında son derece sağlam bir kültür köprüsü vazifesi görmektedirler. Profesyonel değerleme, ekspertiz ve alım süreçleri, eserlerin karanlık tavan aralarından, rutubetli depolardan, güneş gören nemli duvarlardan kurtarılarak hak ettikleri saygınlığı görmelerini ve sanat tarihimizdeki o muazzam, sarsılmaz yerlerini sağlamlaştırmalarını garantilemektedir.
Yüzyıllar öncesinin o derin, ilim, irfan dolu ve estetik odaklı Osmanlı medeniyet ikliminde yetişmiş olan, Darüşşafaka'nın sıralarından çıkıp İstanbul'un zirvesine, oradan da Cumhuriyet'in modern yıllarına uzanan Hattat Hulusi Yazgan, elindeki kamış kalemle sadece aharlı kağıtları karalamamış; koca bir medeniyetin inceliğini, asaletini, hüzünlü zarafetini ve ilahi aşka olan derin saygısını nakış nakış sanat tarihine kazımış ölümsüz bir ustadır. O, Ta'lik hat sanatının o katı kuralları içerisinde eriyip kaybolmak yerine, o kuralların ihtişamını, edebi disiplinini kullanarak asırları aşan şaheserler bırakmayı, en zor dönemlerde bile yeni okullar, yeni talebeler kurmayı başarmış çok müstesna, yiğit ve bilge bir şahsiyettir. 1940 yılında İstanbul'da hayata gözlerini yuman usta, Edirnekapı Mezarlığı'nda ebedi istirahatgahına çekilmiş, ancak ardında sadece cansız levhalar değil, nefes alan, yaşayan bir Ta'lik ekolü bırakmıştır.
Bugün üst düzey devlet müzelerinde, prestijli özel sanat galerilerinde, büyük uluslararası müzayedelerde ve antika ekspertizi yapan Hat Yazısı Alan Yerler bünyesinde büyük bir ihtimam, saygı ve sevgiyle korunan, yüksek maddi ve manevi değer biçilen Hattat Hulusi Yazgan eserleri, sadece kağıt, ahar, is ve siyah mürekkepten oluşan basit fiziksel nesnelerden çok daha öte, devasa ve ulvi manalar taşımaktadır. Onlar, bizim köklü medeniyet tasavvurumuzun, emsalsiz edebi zarafetimizin, dünya görüşümüzün, sabrımızın ve sarsılmaz inancımızın elle tutulur, gözle görülür en somut, en muazzam ve en asil şahitleridir.
Böylesine eşsiz sanat eserlerinin ve asırlık tarihi Ta'lik levhaların gerçek kıymetini bilmek, onların barındırdığı o derin ruhaniyeti anlamak, maddi ve manevi devasa değerlerine yakışır en doğru müze koşullarında muhafaza ederek gelecek kuşaklara birer medeniyet vesikası, birer kimlik belgesi ve birer şaheser olarak miras bırakmak, sadece antika toplayan sanatseverlerin veya ticari kurumların değil, bu topraklarda yaşayan, geçmişiyle manevi bağını koparmak istemeyen ve zengin kültürüne sahip çıkan her bilinçli bireyin, her aydının en büyük ve en onurlu kültürel sorumluluğudur. Geçmişin o çok derin, meşakkatli köklerinden beslenip, gövdesini sabırla, meşkle büyüterek dallarıyla geleceğe uzanan bu büyük ustaların kalemlerinden dökülen her bir damla is mürekkebi, medeniyetimizin o uzun ve aydınlık yolunu ebediyen aydınlatmaya, kalplerimize estetik bir huzur vermeye devam edecektir. Büyük usta Hulusi Yazgan'ın ruhu şad, geride bıraktığı o eşsiz eseri, talebeleriyle devam eden silsilesi ve o altın kalemi her daim aziz olsun.
.jpg)
paylaş
twittle
paylaş
paylaş